Skip directly to content

Nieuw Psychoanalytisch Behandelhuis

Naar aanleiding van het schrappen van de psychoanalyse uit het verzekeringspakket hebben een vertegenwoordiging van het Bestuur (Lex Janssen, respectievelijk Tineke Hartgers, Kees Kooiman en Wouter Gomperts), het NPI (Thijs de Wolf) met als toehoorder de Stichting Psychoanalytische Fondsen (Marian Beijk) in 2011 gesproken over een Psychoanalytisch Behandelhuis. Dit heeft geleid tot onderstaand stuk waar zowel het Bestuur van de NVPA als de Raad van Bestuur van het NPI mee hebben ingestemd.

Er wordt beschreven hoe betrokkenen een weg zoeken, de verschillende belangen afwegende, om de psychoanalyse als behandelvorm te behoeden en stevig ingebed te houden in de bestaande kennis- en ervaringsstructuren.

Er is sindsdien een werkgroep bestaande uit Jeroen Dutilh, Sacha de Reuver, Cileke Exler en Karin Maessen in het leven geroepen om onderstaande ideeën te concretiseren en aan te passen aan de actuele situatie. De aanpassing behelst met name dat er alleen indicaties voor psychoanalyses kunnen worden gesteld via het Behandelhuis en niet meer via het NPI. 


Eerder verschenen in het Mededelingenblad 27/1, 2012


Een nieuw Psychoanalytisch Behandelhuis

Over vitalisering van de praktijk van de psychoanalyse, de opleiding en het verenigingsleven

1. Probleem

De toegankelijkheid voor patiënten tot een psychoanalyse is met het schrappen uit het basispakket verminderd. Dit bemoeilijkt ook de psychoanalytische opleiding, zowel wat betreft de aantrekkingkracht voor nieuwe kandidaten als het praktische werk tijdens de opleiding. Binnen het NPI en ook de landelijke analytische kernen worden geen analyses meer gestart. Nieuwe analyses kunnen alleen binnen de vrije en dus meestal individuele praktijk begonnen worden en dat is in betrekkelijk weinig structurele samenhang met andere spelers in het psychoanalytisch veld. De zichtbaarheid van de psychoanalytische praktijk voor verwijzers, potentiële analysanten en mogelijke opleidingskandidaten is verminderd. Bovendien heeft het NPI haar traditionele rol van faciliteren van de analytische opleiding grotendeels moeten opgeven. Tegen de achtergrond van een slinkend aantal kandidaten en het (internationale) positieverlies van de psychoanalyse in de psychiatrie en academische psychologie, en breder, van de langdurige psychotherapie in de ggz, is deze ontwikkeling zorgelijk.

Voor veel (potentiële) opleidingskandidaten en gekwalificeerde analytici is de huidige situatie teleurstellend en ontmoedigend. Kandidaten moeten vaak in hun eentje in een analysevijandige werkkring hun enthousiasme overeind zien te houden. Ze hebben veelal weinig uitzicht op het doen van voldoende controleanalyses. Veel kandidaten en gekwalificeerde analytici zijn min of meer op zichzelf aangewezen, ook al worden ze ondersteund door supervisie en/of intervisie. Voor het opzetten en in stand houden van een analytische praktijk is uitwisseling met (ervaren) collega's nodig. Ook ten behoeve van het herkennen en realiseren van analyse-indicaties (in intakes en lopende een behandeling) is steun en uitwisseling met (ervaren) collega's van belang. Tot op heden speelt de NVPA traditioneel in de patiëntenzorg geen rol. In de psychoanalytische beroepsgroep is in de huidige situatie een gemis aan containment voelbaar.

Op grond van bovenbeschreven problemen nemen NVPA en NPI het initiatief tot de oprichting van een Psychoanalytisch Behandelhuis, met als doel het bevorderen van: a. de praktijk van de psychoanalyse, b. de analytische opleiding en c. de vitaliteit van de psychoanalytische verenigingen, en mede op basis hiervan de ontwikkeling van de psychoanalytische expertise in bredere zin.

2. De opzet van een Psychoanalytisch Behandelhuis

In 1946 werd het Psychoanalytisch Instituut opgericht ten behoeve van de analytische praktijk voor financieel minder draagkrachtige patiënten, de opleiding en wetenschappelijk onderzoek. We kunnen in de huidige omstandigheden op de schouders van onze voorgangers gaan staan én onze krachten (vrijgevestigde psychoanalytici, psychoanalytische beroepsverenigingen, NPI) bundelen. De vereniging(en) en de opleiding kunnen het beste gedijen als zij zijn ingebed in de analytische praktijk (vrij naar Winnicott: 'There is no such thing as an analyst'). Primair is de analytische praktijk: de analytische opleiding en de wetenschappelijke reflectie zijn daarvan afgeleid.

Hoewel de rol van de psychoanalyse (en breder de langdurige psychotherapie) in de geïnstitutionaliseerde ggz marginaliseert, bestaat er (juist daardoor) waarschijnlijk juist veel vraag naar een (landelijk) psychoanalytisch centrum waar emotionele en relationele klachten en problemen, niet alleen op klachtenniveau, maar diepgaand (en dat betekent vaak langdurig) worden behandeld. Op persoonlijkheidsverandering gericht, betaalbaar, met een zorgvuldige indicatiestelling/matching en een efficiënte en discrete kwaliteitstoetsing. Op dit gat in de markt kunnen de Vereniging(en) en het NPI zich richten en daarmee met nieuw elan een psychoanalytisch huis bouwen waar analytici (in opleiding en gekwalificeerde analytici) elkaar stimuleren. Zo'n zichtbaar psychoanalytisch centrum kan ook een uitstralingseffect hebben naar nieuwe patiënten en nieuwe kandidaten.

In het Psychoanalytisch Behandelhuis participeren analytische verenigingen, individuele (vrijgevestigde) analytici en kandidaten, de psychoanalytische kernen en het NPI. Het Psychoanalytisch Behandelhuis ondersteunt kandidaten en gekwalificeerde analytici bij het indiceren en doen van analyses. Het kan eenzelfde functie krijgen voor de langdurige psychoanalytische therapie als deze vorm van behandeling onverhoopt in de financiering eenzelfde positie krijgt als de psychoanalyse. De financiering van de analyse is (uitgaande van de wettelijke kaders) een zaak tussen de analysant en zijn vrijgevestigde behandelaar. Voor de financiering van controleanalyses die in het kader van het Psychoanalytisch Behandelhuis worden uitgevoerd, zou de kandidaat mogelijk een beroep kunnen doen op een subsidieregeling van de Psychoanalytische Fondsen. Zo'n regeling voor de subsidiëring van controleanalyses zou de huidige regeling van subsidiëring van opleidingsanalyses kunnen vervangen.

De behandelverantwoordelijkheid voor analyses die in het kader van het Psychoanalytisch Behandelhuis worden gedaan ligt bij de individuele behandelaar. Het Psychoanalytisch Behandelhuis is een samenwerkingsverband van zelfstandig gevestigde analytici (kandidaten), en dit staat er los van of deze analytici mogelijk ook in dienstverband van het NPI of elders werkzaam zijn. Het Psychoanalytisch Behandelhuis faciliteert met raad en daad het praktische deel van de analytische opleiding en ondersteunt de vrijgevestigde praktijkvoering van kandidaten en gekwalificeerde analytici, en is met die functie met recht een behandelhuis. De centrale locatie van het (landelijk) behandelhuis bevindt zich op het Olympiaplein. Het secretariaat en intercollegiaal overleg hebben hun locatie binnen het gedeelte dat de NVPA van de eigenaar huurt. Patiëntenzorg (spreekuur, onderzoek) vindt zo nodig ook plaats in het deel dat het NPI huurt. Behandeling gebeurt vooral in de praktijkruimten van vrijgevestigde behandelaars.

3. Globale inrichting van een Psychoanalytisch Behandelhuis

Patiënten kunnen via drie routes binnenkomen.

Ten eerste is er een voordeur voor zelfaanmelders. Spreekuur en indicatieonderzoek worden gedaan door kandidaten in het kader van de educatieve staf (analytici i.o. en psychoanalytisch psychotherapeuten i.o.) die begeleid wordt door supervisoren van de participerende verenigingen. Betaling van het voortraject gebeurt binnen de verzekering in het kader van de vrije praktijk van de onderzoeker. In het geval van een analyse-indicatie vindt matching plaats met een kandidaat of (in tweede instantie) met een gekwalificeerde analyticus. De lijst met kandidaten wordt beheerd binnen het Psychoanalytisch Behandelhuis. De financiering van de analyse is een zaak tussen de analysant en zijn behandelaar waarbij zij zich houden aan de wettelijke kaders. Indien een andersoortige (analytische) behandeling is geïndiceerd (MBT, TFP, groepstherapie) kan de patiënt worden verwezen naar het NPI, of de vrije praktijk. Als een psychoanalytische therapie wordt geïndiceerd kan die worden uitgevoerd door een kandidaat van de NVPP of (in tweede instantie) door een gekwalificeerde psychoanalytisch therapeut in de vrije praktijk of in dienstverband bij het NPI.

Een tweede toegangsdeur voor patiënten is een zijuitgang van het NPI. Analyse-indicaties die in het NPI zijn gesteld (na de intake of lopende een psychotherapie) kunnen worden gerealiseerd binnen het Psychoanalytisch Behandelhuis. Dit geldt ook voor analyse-indicaties in de regionale kernen. De analytische kernen zijn te beschouwen als buitenposten van het Behandelhuis en kunnen worden uitgebouwd, hetgeen de landelijke functie van het Behandelhuis versterkt. Alle behandelingen die in het kader van het Psychoanalytisch Behandelhuis worden uitgevoerd, vinden plaats en worden dus ook gefinancierd binnen de zelfstandig gevestigde praktijk van de behandelaar. Dit is ook het geval als de analyse-indicatie is gesteld (en gefinancierd) binnen het NPI.

Een derde toegangsdeur van het Behandelhuis heeft verbinding met de vrije praktijken. Kandidaten en leden van de analytische vereniging(en) kunnen bij hen aangemelde patiënten, en vooral ook patiënten die lopende hun behandeling in aanmerking lijken te komen voor een analyse, bespreken in het intercollegiale overleg van kandidaten/leden. Dit overleg kan bijvoorbeeld maandelijks bijvoorbeeld op een woensdagavond worden gehouden (een uitbouw van het Technisch Seminarium Analysanten Verwerven).

Het Technisch Seminar Behandeltechniek kan in het Behandelhuis worden onderbracht. Hetzelfde geldt voor blokcursussen over analytische onderwerpen die na de vierjarige cursus worden gegeven en die zowel toegankelijk zijn voor kandidaten als leden.

4. Resumé

De bedoeling van het Psychoanalytisch Behandelhuis is de psychoanalytische praktijkvoering te versterken en daarmee de psychoanalytische opleiding en vereniging te vitaliseren. Met een duidelijk zichtbaar analytisch centrum weten patiënten waar ze voor een analyse heen kunnen gaan. Door de locatie en de naamsbekendheid van het NPI blijft een oude, weliswaar kleine, patiëntenstroom van analysanten behouden.

Ook voor het NPI kan participatie in zo'n centrum belangrijke voordelen hebben. Analyses kunnen binnen het NPI slechts gedaan worden bij zelfbetalers die vermogend genoeg zijn een relatief hoog bedrag te betalen. Dit blijkt geen realistische optie; analyse-indicaties worden niet meer gerealiseerd en dat zal toenemend met zich mee brengen dat de indicatie niet meer wordt gesteld. Het NPI dreigt daarmee los te raken van zijn traditionele taak en een kernexpertise te verliezen.

Participatie van het NPI in het Psychoanalytisch Behandelhuis kan er voor zorgen dat de indicatie psychoanalyse binnen het NPI gesteld blijft worden en dat deze indicaties daadwerkelijk gerealiseerd worden, ook bij minder vermogende patiënten; De gestelde indicaties worden in particuliere praktijken (van opleidelingen en leden van de psychoanalytische verenigingen) gerealiseerd in een duidelijke verbinding met het NPI ten behoeve van kwaliteitszorg (Routine Outcome Monitoring; ROM) en wetenschappelijk onderzoek. Dit vergroot de maatschappelijke aanvaardbaarheid van de psychoanalyse. Van belang is ook dat het NPI een rol behoudt in wat traditioneel haar kerntaak is geweest: de psychoanalyse. Kortom, het NPI werkt mee aan het opstarten van het Psychoanalytisch behandelhuis indien bij een verwijzing vanuit het NPI de beoogd behandelaar een verklaring ondertekent dat de behandelaar zich conform de wet en regelgeving gedraagt en mee doet aan de ROM.

Het Psychoanalytisch Behandelhuis is een initiatief van de NVPA en het NPI maar ook (behandelaars uit) andere analytische verenigingen die affiniteit hebben met de manier van werken en cultuur van het huis kunnen erin participeren. Voor de manier van werken en cultuur kan de Leidraad Langdurige Psychoanalytische Behandelingen het uitgangspunt zijn. De (juridische) organisatievorm van het Behandelhuis moet worden uitgewerkt.

- Wouter Gomperts